Обамызда Аман ага оглyны оерип, «Комсомол» тоюны тутды. Тоя коп ерден адам чагырылды. Айдым-саз гурулды. Той ойлэн башлады.
Колхозымызын кассири Мерет сакыртга, конторын тэбелчиси Ата-Пасон билен машындан душдулер. Онун «Сакыртга» лакамы йузуне дийилмесе-де, енсесинден айдылярды. Йуз-йуз “Мерет ага” диердилер. Ол Ата-Пасона бакып!
– Хов, адамлары гор-э! Mашын-моторларыны горен ере сусдуришдирип гояйыпдырлар-ай. Гечере -отере ерем гоймандырлар. Озлерем хачан горсен карз пул сорашып, башлыгын, баш хасапчын, я мен кабинетимин агзыны алып дурандырлар. “Гелжекки дохода язып берэйсен машын алжак, мотор алжак, той этжек” я-да хер хили гуррун тапышып. “Ит гыркяс, комек эдин” дийип ган аглап, от гапдырып дурандырлар. Машын моторындан яна оба арасында-да гечмэге-отмэге ер-ёл ёкдyр,. Гор-э хов, райондан геленлер машынларыны ниреде гоймалыкалар? — дийип хунурдеди.
Шол вагтам тоюн эеси Аман ага алнасап буларын онунден чыкды. Мерет сакыртга говнуне ярамаян затлары она-да айдышдырды, Аман ага:
– Хокман дузгуне гетирерис — дийип, он онунде яйаплады.
Мерет сакыртга янында дуран Ата Пасона бакып:
– Kагызлара гол чекдир-де, бер пуллары — дийди. Ол Амана ага гарап, хеммесини доходда узжек бол дийип, Мерет сакыртга созуни довам этди. Хэзир колхозын малие ягдаям говы дэл, йоне башлык “хокман Аман аганы голлалын» дийип, сен арзана гол чекенсон, ёгyмызы бар эдип етирдик.
Аман ага муна чэксиз хошал болуп, окаман Ата Пасонын диен ерлерине гол гоюшдырып, пулы санаман алды. Той эеси бегенип:
– Яшулyлар хачан гелйэ? дийип, сожап сорады.
Мерет сакыртга она
– Районын комсомол ишгэрлерем гелжек, башлыгын аладасы коп. ол “барып билмен” дийди. “Аман аганы мен адымдан гутлан” дийди. Он ерине баш бухгалтер гелер, ене бир сагатдан дагы гелип башларлар дийип, тоя тарап йонелди.
Шонда Мерет сакыртган назары тойyн четинде отыран, бир гарташан адама душди. Ол Ата Пасондан!
– Бэ, ол адам нэме учин четде отыр? Оны нэме той сачагына чагыранокларка? — дийип сорады.
Себэби Мерет сакыртга бир вагтлар район меркези болан, сонам оба оврулен Векилбазарда яшаярды, онсон бизин обамыза он белетчиги ёкды. Адамлар оз араларында Векилбазара гысгача Векил диердилер. Векилин 5-10 км. töверегинде Букри, Келенлер, Халыл, Ынкылап, Туркменистан, Ленин, Ленинград, Амаша, Чарлак-Яп обалары барды. Жарын гайрасындакы Арык обасы бир йыл Мары районына, ене бир йыл Байрамалы районына гечирилерди. Шон учин адыны Букри обасы билен чалышып, бир йыл Ленин ене бир йыл Ленинград колхозы диердилер. Гумун ичиндэки обаларам шол колхозлара табын эдиленди. Адамлар оба атларынын чалышылып дурмагындан халыс ядансонлар, обаларын гадымдан гелйэн адыны тутардылар. Меселем, Арык обасы я-да Сапар Демирин колхозы диердилер, Букри обасы я-да Дурды Тэшлин колхозы, 5-10 км. гайраракда Байрамала дегишли Туркменистан колхозына болса «Гайып Окузин» обасы я-да Гадыряп диердилер. Обаларын херсинде уч-бэш ойли татарлар яшарды, хокман аяллары фельдшерлик я-да оба-да мугаллымчылык эдердилер. Олар бир вагткы «Трахомa» атлы гоз кесели эпидемиеси доврунде Орысъетден гочурилип гетирилендилер. Обаларда болса оларын машгаласынын адыны ойдэки таналян адамын адына горэ тутардылар. Меселем, Гозел догторын оглы, гызы я-да машгаласы диердилер. Векилде 5-10 ойли немецлер, 5-6 ойли поляклар, ене бэш-он ойли туркменлер яшардылар. Поляклар Сталин доврунде сибире сургун эдилип, сонам бизин товереклеримизе гочурип гетирилпмиш. Муны бизе математикадан сапак берйэн немец Сергей диен мугаллымымыз гуррун берипди. Аслында Немцлер Ак-Пашша доврунде Мары себитлерине коп гочурилип гетирилипмиш. Олар шейдибем кок уруп галыпдырлар. Немецлере, Поляклара «Мучиклер» дийилйэрди я-да “пыланы татарлар” дийилип адынын ызына гошулма берилсе-де, адамлан арасында миллет айырмак диен зат ёкды. Халкын мучиклен тертип-дузгунлерине шейле ген галардылар, хатда олан сыгырлары суруден долананларында, тэ ятагына ченли сычмазды, ятагында-да йорите газылан чукура сычардылар, ойлеринин товереклери болса айна ялыды. Адамлар муны хайран галардылар.
Мерет Сакыртган берен сорагына, Ата Пасон чала йылгырып,
– Хава, мунынам оз тарыхы бар — дийип, ол гурруне башлады. 60 йылларын аякларына ченли обамызда ики саны енил машын барды. Ол машынын бири колхоз башлыгыны гатнадян ГАЗ-69, бейлеки бири болса «Победа» машыныды. Хава, шол отыранын ады Ата, лакамы «Шофер», ол шол вагыт колхозын «Победа» машыныны сурерди.
1970- нжи йылларын башларында Туркменистанда яшыйыш дийсен тэзеден башлапды. 1969-нжы йылда обалара «Илич чырасы», электрик тогы чекилди ве шол йыл обамызда бир-ики ойде телефизор пейда болды. Телевизор хер гунде агшамларына бир сагатлык, Байрамалы, гадымы Мерв шэхеринин телевышкасындан горкезип башлады. ССКП-нин тэзе оба сыясаты боюнча гумун ичиндэки обалар бирикдирилип, посёлка гочурулди. Бизин яшаян Ленин адындакы колхозымызам Мары шэхеринден 15 км. узаклыкда болуп, 15 мун илатлы медениетлешдирилен яшайыш меркезине оврулди. Обамызда улы орта мекдеп, бирем уллакан клуб гурулды. Обамызда той болса, хокман ерли гурамалар билен маслахатлашмалыды ве оларын горкезмеси билен стол-стул гоюп, район медениет ойунден гармон билен депрек чалян бир ики саны айдымчы чагырылып айдым айытдырыларды. Гун гижигенден сонам, обамызда гизлинликде моллачылык эдйэн бирини гетирип, яшлара огрын ника гыйдырардылар. Бу спектакла комсомолын рекомендациясы боюнча, « Комсомол тойы» дийилип атландырылярды, бу болса коммунистик идеологиясы боюнча, Комсомол тойы тэзече коммунистик дурмуш, муна коммунистлерин берен азатлыгы эсасында гурулян, сойги тойы дийилип магталярды. Эмма хакыкатда болса дурмуш конечеди. Етишен оглан гызлар ики-еке болаймаса, сойшуп той тутмаярдылар. Етишен яшларын гарындашларынын озара ылалашмаклары билен дурмуш гурярдылар. Колхозмызда туркменлерин бирнэче тиреси барды. Гыз берип, гыз алмак шол тайпаларын озлеринин ичинде эдилйэрди. «Комсомол» тойы болса, конеден галан озара тире-тайпаларын арасындакы гатнашыклары бассыр-юссур этмек учин, комсомол гурамасынын гурнагды.
Ата шоферин еке-тэк «Победасы» болса илин тойyна-ясына етишйэн машынды. Кирейи меселем, той-яс оба ичинде болса бэш манатды, оба дашында болса 10 манатды. Хер ким той тутмакчы, гелин гайтармакчы болса, илки Ата шоферден бош вагытыны билип, онун билен ылалашып, Ата шоферин нобатына габат гетирип той тутарды. Нобатын списогыны болса онун аялы Айна дайза депдерине язып алып барады. Хачан барсан Айна дайза, «Ата яны ёлдан гелди, юваш болун» дийип, тамын колегесине гечип, тире-тайпаны аныкланындан сонра, ялбардып нобата язарды.
Ата шофер тоя-яса геленде, хич ким билен саламлашмазды. Тоюн гырасына геленде, хеммелер учин бир гезек баш атарды. Озем чала йылгырарды я-да бири бир зат сораса жогап бермэн баш атарды. Ози учин айратын бежерилен яссыклы-душекли ере гечип чай-чорек иерди. Гелналжыдан сон арак ичерди, сонам она гизлин жайда тиръек чекдирердилер.
Ол öзуни улы тутуп, адамларын гозунден душупди. Айлар-йыллар гечип вагт уйтгеди. Oбалармызда «Победа» машыны модадан гачды, «Волга», «Москвич», «Жигули» машынлары пейда болды. Шейдип Ата шофер, тоя чагырылмасындан галды. Инди онун хич киме гереги ёкды. Оны чагырмасаларам, ози тоя гелип, бир четде отурарды.
– Хана ол тоюн четинде отурып, алсалар-алмасалар гечене салам берип отыр. Оба еринде лакам алмагам итин ансады, сэхел аягыñы гышык бассан, бир ат дакярлар – дийип, Ата Пасон гуррунини сонлады.
Онун гуррунини динлэн, Ордынам долы ады Оразгелди. Ол гонумел адам болансон онам адынын ызына Орды дэли лакамыны гошупдылар Орды улы сеси билен олара бакып!
– Сана Ата дийселерем Пасон лакамынy енсэнден гошялар, сенем йузуне Мерет ага дийселерем, ил ичинде лакамын «Сакыртга», халка айлык беренде, улы-кичи диймэн колхозчыларда, сакыртга ялы япышып, бирине комсомол, ене бирине профсоюз, ене бирине башга бахана тапып, галын бендэн дабан азабындан ёлуп галян. Ана, онсон сенем шол отыран Ата шофер ялы озуне лайык лакам газандын. Сенем адын ил ичинде Мерет сакыртга дийилип тутуляр. Халыпа сиз Ата шоферы янсылан болман «Итин алнына гелен-гурдун алнына-да гелйэндир»,Ынха сенем ишинден пызылан гунун Ата шофера табакдаш боларсын дийип, Орды дэли хахайлап гулди.
Муна гирре гахары гелен Мерет сакыртга янындакы Ата пасона йузленип:
– Пасон сен бэрде тойы гурнаш Аман ага, мен энтегрэкден гелерин – дийип, чалт-чалт йорэп тойдан чыкып гитди.
Chary Ata, Malmo